ارس نام رودخانه‌ای نسبتاً پرآب و خروشان است كه در فاصله 2 كيلومتري جلفا پس از گذشت از بستر تنگ كوهستاني كه در كوههاي نزديك جلفا ايجاد نموده است وارد جلفا مي شود. رودخانه ارس كه از كشور تركيه سرچشمه مى گيرد، حدود۴۵۰ كيلومتر از مرز آبى جمهورى اسلامى ايران با كشورهاى آذربايجان و ارمنستان را تشكيل مى دهد.

 تاريخ و پیدایش نام رود ارس :

 شهرهای مدفون شده در دامنه کوههای آرارات بزرگ ( الحارث ) و آرارات کوچک (الحویرث ) که در حال حاضر در کشور ترکیه قرار دارند و دامنه آنها مربوط به خاک ایران است را به اصحاب رس نسبت می دهند و نام رود ارس نیز که سرچشمه آن از قسمتهایی از این دو کوه است از همان رس گرفته شده است. ناگفته نماند که رس در لغت به معنی چاه و هر چیز کنده شده است. نام محلی این رود به ارمنی آراکس و به ترکی آراز است. نام اَرَس ریشه پارسی دارد و به معنای زلال و بی غل و غش است. رودخانه ارس در سال ۱۸۱۳ میلادی در پی عهدنامه گلستان به عنوان مرز ایران و روسیه برگزیده شد و تمامی مناطق شمال این رود از ایران جدا و به خاک روسیه افزوده شد.

 سرچشمه ها ، موقعيت و مشخصات رودخانه ارس :

حوضه آبريز ارس جلگه پستي در نيمه شمالي استان‌هاي آ. شرقي و غربي و اردبيل است و آب و هواي معتدلي نسبت به نيمه جنوبي اين استانها دارد بارش فراوان در اين منطقه علاوه بر کمک به اعتدال آب و هوا باعث ايجاد رودخانه‌هاي متعدد با دبي (حجم آب در واحد زمان /Sec M3 ) زياد شده است. برخي از اين رودها سرشاخه‌هاي متعددي در کشورهاي همجوار (ترکيه- آذربايجان- ارمنستان) دارند و در نهايت به درياي خزر راه مي‌يابند.

 سرچشمه آن از كوههاي مين گول داغ (هزار بركه) تركيه واقع در جنوب شهر ارزروم است ، محل مذكور كه در مركز تجمع آبهاي اين كوهها وتشكيل ارس بوده ، بيش از 800 متراز سطح دريا ارتفاع ندارد. طول رود از سرچشمه تا مصب قريب 1072 كيلومتر است كه پس از سرازير شدن از سرچشمه در نقطه اي به اسم « دوالو » وارد خاك ايران شده و از همين محل تا نقطه « قره دوني »  كه آخرين حد فاصل خاك ايران و ارس مي باشد ، در شمال غربي ايران جريان دارد. رودخانه ارس پس از عبور از « قره دوني » وارد خاك قره باغ مي شود و با طي مسير در جمهوري آذربايجان به رودخانه « کورا » مي پيوندندد و به درياي خزر مي ريزد.

 شعباتي كه از خاك قفقازيه وارد رود ارس مي شود عبارتند از : آرپاچاي-رود نخجوان-رود كر. همچنين شعباتي كه از خاك ايران وارد رود ارس مي شود عبارتنداز: رود زنگماراز ماكو- رود آغ چاي و قطور چاي از خوي- رود زيلبير از مرند - رود كوك گنبد از قره داغ - دره رود مغان.

 عرض رودخانه ارس در جلفا گاهي تا 200متر و ارتفاع وعمق بستر آن به 2 تا 3 متر مي رسد. عريضترين نقطه رودخانه در نزديكي شهر جلفا ميباشد كه بيش از 200 متر عرض و بيش از 4 متر عمق دارد كه مي توان سومين رودخانه ايران از لحاظ قدرت آب تلقي كرد. بستر رودخانه ارس داراي شيب زيادي بوده كه آب با سرعت درآن جريان دارد و مثل رودهاي ديگر نمي توان بر روي آن قايقراني كرد ولي اگر قايق موتور دار باشد مي توان از آن استفاده نمود.

 در نزديكي پاسگاه سيه رود كه ميان جلفا و خدا آفرين قرار گرفته درطي سالهاي طولاني بستر خود را در دره يك كوهستان صخره اي ، بقدري پائين برده كه بشكل يك ديواره كاملا عمودي با ژرفاي خيلي زياد درآمده بطوريكه اين بستر بصورت يك پرتگاه خيلي خطرناك مي باشد و مجراي ژرف ارس در اين ناحيه به اسم (جاموش بغان بندي) كه به فارسي يعني بندي كه گاومييش را خفه مي كند ناميده مي شود كه داراي چشم انداز بسيار زيبايي مي باشد.

 بررسي حقوق مرزي بين ايران و كشورهاي آذربايجان و ارمنستان :

 سد ارس نخستين سد مشترك ما بر روى رودخانه مرزى كشور است. در ساليان گذشته و در چارچوب موافقتنامه سال ۱۹۶۳ ايران و اتحاد جماهير شوروى با احداث تأسيسات در حال بهره بردارى سد ارس و ميل و مغان در مرز مشترك جمهورى اسلامى ايران با جمهورى آذربايجان و با تنظيم ۱‎/۸ ميليارد متر مكعب از آب اين رودخانه، در سال حدود ۱۵۰ هزار هكتار از اراضى آبيارى و ۴۴ مگاوات نيز برق توليد مى شود. در حال حاضر، مشكلات ناشى از آلودگى هاى وارده از كشورهاى واقع در حوزه رودخانه از مهمترين چالش هاى موجود در رودخانه ارس است كه اخيراً در قالب يك پروژه چهارجانبه (ايران - آذربايجان - ارمنستان - گرجستان) با مشاركت لازم، در حال مطالعه و كنترل است.

خوشبختانه قرارداد و پروتكل هاى موجودبا شوروى سابق مبناى همكارى و تعامل با كشورهاى آذربايجان و ارمنستان است و اصولاً بهره بردارى مشترك از رودخانه ارس عامل همكارى و بهبود روابط دوجانبه با اين كشورها بوده است.
 در مورد سد ارس، نيز اين سد در سال ۱۳۴۹ در ۴۰ كيلومترى شمال غربى جلفا در محلى به نام قزل قشلاق بر روى رودخانه ارس احداث شده است. با استفاده از اين سدو تأسيسات جانبى آن ۷۲هزار هكتار از اراضى كشاورزى كشورمان زير كشت آبى رفته است. ۴واحد نيروگاهى نيز در اين سد وجود دارد كه دو واحد از آنها متعلق به ايران است. ظرفيت اسمى هر واحد نيروگاهى ۱۱مگاوات بوده و ميزان متوسط انرژى توليدى سالانه (سهم ايران) ۸۶گيگاوات ساعت است. در پروتكل هاى سالانه، ميزان بهره بردارى از منابع آب و انرژى رودخانه مرزى ارس و سد، همه ساله با حضور نمايندگان طرفين تنظيم مى شود. حجم مخزن و حجم مفيد سد ارس به ترتيب ۱۳۵۰ ميليون متر مكعب و ۱۱۵۰ ميليون متر مكعب است احداث و بهره بردارى از سد ارس استفاده از حقابه ايران را در حد ميزان مورد توافق در پروتكل فيمابين تأمين كرده است.

 مشكلات زيست محيطي :

 منابع آگاه محلى از آلوده بودن آب هاى ارس و مشاهده جانداران آسيب ديده از آلودگى محيط زيست در منطقه خبر مى دهند. طبق گفته هاى افراد بومى ساكن در منطقه منبع اصلى آلودگى ارس تخليه فاضلاب منطقه مسكونى و صنعتى جلفا به داخل رودخانه است. به طورى كه اين اتفاق موجب پيدايش باتلاق در اين منطقه شده است. از سوى ديگر نبود فاضلاب در اين منطقه، محيط زيست و آب رودخانه ارس را تهديد مى كند و گونه هاى گياهان دارويى منحصر به فرد منطقه را در معرض نابودى قرار خواهد داد. وجود مخازن سوخت تهديدى براى اين منطقه محسوب مى شود و چنانچه در منطقه ويژه اقتصادى در جلفا آتش سوزى رخ دهد تمام منطقه درمعرض خطر قرار مى گيرد و چنانچه مخازن سوخت به هر دليلى دچار نشتى شوند به آب و خاك منطقه آسيب مى رساند و به دليل نزديك بودن به رودخانه ارس آلودگى آب اين رودخانه  را نيز در پى خواهد داشت.

 به دليل سيل ورود آلاينده هاى خطرناك توسط برخى كشورهاى همجوار رودخانه ارس، منابع مختلف از احتمال بروز فاجعه اى زيست محيطى طى سالهاى آتى در اين منطقه خبر مى دهند. به اعتقاد كارشناسان زيست محيطى، گرچه تعدادى از سازمانها و ارگانهاى مسؤول، آلودگى هاى رود ارس را در حد غيراستاندارد نمى دانند اما با ادامه روند كنونى، اين رودخانه به همراه حوزه آبريز خود به كانون آلودگى هاى خطرناك تبديل خواهد شد. رودخانه ارس توسط برخى كشورها به خصوص ارمنستان آلوده مى شود. ارس از طريق چند منشأ آلودگى فاضلاب صنعتى در ارمنستان آلوده مى شود اما «فعلاً» به وضعيت بحرانى نرسيده است. به اعتقاد كارشناسان زيست محيطى، ادامه حيات جنگلهاى حفاظت شده ارسباران، كيامكى و آينالى كه محل پرورش گونه هاى منقرض شده اى چون گوزن قرمز ايرانى (مارال) و... است با سرنوشت رود ارس عجين شده است. در آزمايشات صورت گرفته «فعلاً» هيچگونه بيمارى يا مورد خاصى در ۱۷ گونه آبزى موجود در ارس مشاهده نشده است.

 جاذبه هاي توريستي منطقه :

 طبیعت زیبا و تاریخ غنی، منطقه ارس را به یکی از مناطق ویژه توریستی تبدیل کرده است. کوهستان های بلند منطقه همه ساله کوهنوردان زیادی را به خود میخواند. رود زیبای ارس با مسیر پر پیچ و خم و حکایت های غریب خود یکی دیگر از جاذبه های گردشگری است. حیات وحش ارسباران با پوشش گیاهی منحصر به فرد و منطقه کیامکی با تنوع زیستی بی نظیر، سایر جاذبه های توریستی این منطقه به شمار میروند.

 1- کلیسای سنت استپانوس در 16 کیلومتری غرب جلفا و به فاصله ی 3 کیلومتری کرانه جنوبی ارس و در روستای متروکه ای به نام دره شام قرار دارد و نام کلیسا ملهم از نام استپانوس شهید اول راه مسیحیت می باشد و به علت استقرار آن در روستای دره شام به این نام نیز خوانده می شود.

 2- بر روی رودخانه ارس دو پل تاریخی به فاصله صد متر از یکدیگر بنا شده که به نام خدا آفرین مشهورند. پل اول به دوره سلجوقیان (552- 391 ه ق منسوب است. 160 متر طول و 15 طاق دارد. پل دوم خدا آفرین به طول حدود 120 متر ودارای 10 طاق ، و منسوب به دوره صفوی ( 1148 - 907 ه ق ) است .

 3- حمام كردشت بر کنار رود ارس و در جوار روستای کردشت واقع شده است. دارای طراحی داخلی ونقاشی های دیواری بسیار جالب است. قدمت اين حمام به بيش از دو قرن می رسد.

 برخي از سدهاي رودخانه ارس :

 1- سد ارس : اين سد بر روي رودخانه ارس در منطقه قزل قشلاق و در 40 كيلومتري جلفا واقع شده است. سد از نوع خاكي با هسته رسي ميباشد. تاريخ شروع ساختمان آن در سال 1347 و تاريخ خاتمه سال 1350 مي باشد. طول تاج 945 متر و ارتفاع از پي 42 متر است. همچنين ار تفاع از كف 36 متر و عرض در تاج 8 متر است. گنجايش كل مخزن 1350 ميليون متر مكعب و گنجايش مفيد مخزن 1166.5 ميليون متر مكعب است. لازم بذكر است كه قدرت توربين هاي نصب شده در اين سد 22000 كيلووات مي باشد.

 2- سد خدا آفرين : اين سد بر روي رودخانه ارس در منطقه اصلاندوز و در نزديكي شهر مغان واقع شده است. سد از نوع خاكي ميباشد. تاريخ شروع ساختمان آن در سال 1372 و تاريخ خاتمه سال 1379 مي باشد. طول تاج 380 متر و ارتفاع از پي 60 متر است. گنجايش كل مخزن 1600 ميليون متر مكعب و گنجايش مفيد مخزن 1200 ميليون متر مكعب است. لازم بذكر است كه قدرت توربين هاي نصب شده در اين سد 100000 كيلووات مي باشد.

ماهيهاي رودخانه ارس:

 يكي از مهمترين رودهاي ايران كه علاوه بر جذابيت ويژه گردشگري و تأثيرات مثبت اكوسيستمي قابليت مهمي از نظر ماهيهاي قابل صيد دارد رودخانه ارس مي باشد. ماهيهاي اين رود حدود ده گونه مي باشند كه حدود 6 نوع آنها كه در ذيل ذكر خواهد گرديد نسبت به ديگر ماهيهاي بومي اين رود بزرگتر و داراي مقاومت بيشتري نسبت به ساير ماهيها هستند. به همين جهت صيد اين ماهيها بين ورزشكاران و ماهيگيران از ارزش بالايي برخوردار است.

رودخانه ارس كه سراسر نوار شمال غربي كشور را سيراب مي كند در تمام فصول سال پر آب است اما به دليل مسائل زيست محيطي و تخم ريزي ماهيها مجوز براي ماهيگيري در ايام خاصي از سال صادر مي شود. شهر هاي جلفا ، پلدشت ، سيه رود و سواحل حاشيه اي اين شهرها بهترين نقاط براي ماهيگيري هستندكه هر ساله در فصل تابستان قلابهاي آويزان نشانگر حضور ورزشكاران و گاه خانواده هاي علاقمند به ماهيگيري است. در ذيل به برخي از اين ماهيها اشاره مي نماييم :

 1- اسبله يا گربه ماهي (Erupian Catfish)

 2- سوف (Zander)

 3- زردپر (Barbel fish)

 4- كپور (Common Carp)

 5- ماش ماهي (Aspe)

 6- فيتوفاگ يا كپور نقره اي (Silver Carp)